Bir şirketin hikâyesi,
rakamlarında yazılı.
Halka açık her şirket, üç ayda bir mali tablolarını KAP'ta yayınlar. Bu tablolar şirketin neye sahip olduğunu, ne kazandığını ve parasının nereye gittiğini anlatır. Hepsini okumayı buradan öğren.
Bilanço
Belirli bir günde çekilmiş bir fotoğraftır: şirketin sahip oldukları ve bunların nasıl finanse edildiği.
İki kefe, tek kural.
Sol kefede şirketin sahip oldukları, sağ kefede bunları kimin parasıyla edindiği durur. Örneğimiz hayali Nehir Mobilya; rakamlar milyon TL.
Önce kasadakiler ve kısa sürede nakde dönecekler.
Nakit, müşterilerden alacaklar ve depodaki stoklar. Bir yıl içinde paraya dönmeleri beklenir. Terazi sola eğiliyor.
Sonra fabrika, makineler, binalar.
Yıllarca kullanılacak varlıklar. Nehir Mobilya'nın sahip olduklarının yarısından fazlası burada. Sol kefe iyice ağırlaştı.
Sağ kefe: bu varlıkların parasını kim verdi?
Bir kısmını bankalar ve tedarikçiler. Bir yıl içinde ödenecekler kısa vadeli, daha uzun vadeliler uzun vadeli borçtur.
Geri kalanı ortakların parası.
Ortakların koyduğu sermaye ve yıllar içinde şirkette bırakılan kârlar. Özkaynak eklenince terazi tam dengeye gelir. Bu bir tesadüf değil: özkaynak, varlıklardan borçlar çıkınca kalan kısımdır.
Varlıklar = Yükümlülükler + Özkaynak
Bir kefede değişen her şey diğerini de değiştirir. Şirket borç alıp kasaya koyarsa iki kefe birlikte ağırlaşır; zarar ederse hem varlıklar hem özkaynak azalır.
Şirket laboratuvarında dene ›Varlıklar her zaman yükümlülükler ile özkaynağın toplamına eşittir. Özkaynak, tüm borçlar ödendiğinde ortaklara kalandır.
Dönen ve duran varlıklar
Dönen varlıklar bir yıl içinde nakde dönmesi beklenenlerdir: kasa ve banka, müşterilerden alacaklar, stoklar.
Duran varlıklar uzun süre kullanılanlardır: fabrikalar, makineler, binalar, iştirakler.
Bir havayolunun duran varlıkları (uçaklar) çok büyüktür; bir yazılım şirketinin ise küçüktür. Sektörü bilmeden oranları yorumlamak yanıltır.
Kısa ve uzun vadeli yükümlülükler
Kısa vadeli yükümlülükler bir yıl içinde ödenmesi gereken borçlardır: tedarikçi borçları, kısa vadeli krediler.
Uzun vadeli yükümlülükler vadesi bir yıldan uzun olan borçlardır.
Kısa vadeli borçların dönen varlıklardan fazla olması, şirketin önümüzdeki yıl nakit bulmakta zorlanabileceğine işaret edebilir.
Özkaynaklar
Ortakların şirkete koyduğu sermaye ile yıllar içinde dağıtılmayıp şirkette bırakılan kârlardır. Kabaca: tüm borçlar ödendiğinde ortaklara kalan kısım.
Özkaynaklara "defter değeri" de denir. PD/DD oranındaki "DD" budur.
KAP'ta nerede? Finansal rapor bildirimlerinde "Finansal Durum Tablosu" başlığı altında, "Özkaynaklar" toplam satırı.Gelir tablosu
Bir dönem boyunca çekilmiş bir filmdir: şirket ne sattı, bunun için ne harcadı ve sonunda ne kadar kâr etti.
Şirket 100 TL'lik satış yaptı.
Bu paranın ne kadarı ortaklara kâr olarak kalır? Her kare 1 TL. Kaydır ve her basamakta neyin düştüğünü izle.
70 TL ürünün kendisine gitti.
Hammadde, işçilik, fabrikanın enerjisi: satışların maliyeti. Geriye kalan 30 TL brüt kârdır ve ürünün ne kadar kârlı olduğunu anlatır.
10 TL şirketi ayakta tutmaya.
Kira, maaşlar, pazarlama, yönetim. Kalan 20 TL; faiz, amortisman ve vergiden önceki kârdır: FAVÖK.
5 TL makinelerin eskimesine.
Amortisman kasadan para çıkarmaz ama makinelerin yıpranmasını gidere yazar. Kalan 15 TL, şirketin asıl işinden kazandığıdır.
6 TL bankaya faiz.
Borcun bedeli. Aynı işi yapan iki şirketten borcu fazla olanın kârı bu basamakta erir.
Geriye 6,75 TL kaldı.
Vergiden sonra her 100 TL'lik satıştan ortaklara 6,75 TL kalıyor; net kâr marjı %6,75. Hangi basamağın ne kadar yediği, şirketin nasıl bir iş yaptığını anlatır.
Net kâr marjı nedir? ›Net kâr, satışların küçük bir parçasıdır. Hangi basamağın ne kadar yediği, işin doğasını anlatır.
Hasılattan net kâra
Her basamak ayrı bir soruyu cevaplar: ürün kârlı mı (brüt kâr), şirket verimli yönetiliyor mu (faaliyet kârı), borç yükü ne kadar ağır (finansman gideri)?
FAVÖK nedir?
Faiz, Amortisman ve Vergi Öncesi Kâr. Şirketin ana işinden, borç yapısından ve muhasebe tercihlerinden bağımsız olarak ne kadar kazandığını gösterir.
Farklı borç seviyelerindeki şirketleri karşılaştırmak için kullanışlıdır; ama makine ve tesis yenileme ihtiyacını (amortisman) görmezden geldiği için tek başına yeterli değildir.
İpucu: FAVÖK gelir tablosunda hazır bir satır olarak yer almayabilir. Esas faaliyet kârına, nakit akış tablosundaki amortisman giderini ekleyerek yaklaşık olarak bulabilirsin.Tek seferlik kalemlere dikkat
Bir arsa satışı ya da kur farkı geliri, net kârı bir dönemliğine şişirebilir. Kârın ana faaliyetten mi, yoksa tekrarlanmayacak kalemlerden mi geldiğine bak.
Türkiye'de yüksek enflasyon döneminde şirketler enflasyon muhasebesi (TMS 29) uygular. "Net parasal pozisyon kazancı/kaybı" satırı kârı belirgin şekilde etkileyebilir.
Nakit akışı
Kâr bir muhasebe kavramıdır; nakit ise gerçekten kasaya giren paradır. Bu tablo ikisi arasındaki farkı gösterir.
Şirket 100 milyon TL kâr etti.
Gelir tablosu böyle diyor. Peki kasaya gerçekten 100 milyon TL girdi mi? Nakit akış tablosu kârdan başlar ve adım adım düzeltir.
Önce para çıkmayan gider geri eklenir.
Amortisman kârı 30 milyon TL azalttı ama kasadan tek kuruş çıkmadı. Bu yüzden nakde geri eklenir.
Satıldı, ama henüz tahsil edilmedi.
Müşterilere vadeli satılan 45 milyon TL'lik ürün kâra yazıldı; parası ise hâlâ müşteride. Kasaya girmediği için düşülür.
Depodaki stok da nakit bağlar.
Stoklar 25 milyon TL arttı: para, rafta bekleyen ürüne dönüştü. Sonuçta 100 milyonluk kârın karşılığında ana işten kasaya 60 milyon TL girdi.
Makineler yenilenince geriye 20 milyon kalır.
Yatırım harcaması düşülünce kalan 20 milyon TL serbest nakit akışıdır: temettü, borç ödemesi ya da büyüme bu paradan yapılır. Kâr artarken bu rakam eriyorsa nedenini sor.
Serbest nakit akışı nedir? ›Kâr ile nakit aynı şey değildir. Asıl soru şudur: kâr kasaya giriyor mu?
Üç bölüm
İşletme faaliyetleri: Ana işten gelen nakit. Sağlıklı bir şirkette genelde pozitiftir.
Yatırım faaliyetleri: Makine, tesis, şirket alımı. Büyüyen şirketlerde genelde negatiftir.
Finansman faaliyetleri: Borç alma ve ödeme, temettü dağıtımı.
Serbest nakit akışı
Şirketin işini sürdürdükten sonra elinde kalan paradır. Temettü, borç ödemesi ya da yeni yatırım bu paradan yapılır.
Net kâr sürekli artarken serbest nakit akışı negatif kalıyorsa, kârın neden nakde dönüşmediğini sormak gerekir.
Oranlar, rakamları karşılaştırılabilir kılar.
Hiçbir oranın evrensel bir "iyi" değeri yoktur. Her zaman aynı sektördeki şirketlerle ve şirketin kendi geçmişiyle karşılaştır.
F/K — Fiyat / Kazanç
Yatırımcıların şirketin bir yıllık kârı için kaç katı ödemeye razı olduğunu gösterir.
Nasıl okunur: Düşük F/K ucuzluğa işaret edebilir, ama kârın düşeceği beklentisini de yansıtıyor olabilir. Zarar eden bir şirkette F/K anlamlı değildir.
PD/DD — Piyasa Değeri / Defter Değeri
Piyasanın şirkete, bilançodaki özkaynağının kaç katı değer biçtiğini gösterir.
Nasıl okunur: 1'in altı, şirketin defter değerinin altında işlem gördüğü anlamına gelir. Bankalar ve holdingler için özellikle önemlidir.
FD/FAVÖK — Firma Değeri / FAVÖK
F/K'ya benzer, ama şirketin borcunu da hesaba katar. Borç seviyeleri farklı şirketleri karşılaştırmak için daha adildir.
Nasıl okunur: Bankalar için kullanılmaz; bankalarda borç, işin kendisidir.
Özkaynak Kârlılığı (ROE)
Ortakların koyduğu her 100 TL'nin yılda kaç TL kâr ürettiğini gösterir.
Nasıl okunur: Enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde ROE'yi enflasyonla karşılaştır. Enflasyonun altında kalan bir ROE, reel olarak değer kaybı anlamına gelebilir.
Net kâr marjı
Her 100 TL'lik satıştan kaç TL'nin kâr olarak kaldığını gösterir.
Nasıl okunur: Perakendede birkaç puanlık marj normal olabilirken, yazılım şirketlerinde çok daha yüksek marjlar görülür. Sektör içinde karşılaştır.
Cari oran
Şirketin bir yıl içinde ödemesi gereken borçları, bir yıl içinde nakde dönecek varlıklarıyla karşılayıp karşılayamadığını gösterir.
Nasıl okunur: 1'in üzeri genelde rahatlatıcıdır. Perakende gibi bazı sektörlerde 1'in altı, iş modelinin doğal sonucudur.
Net borç / FAVÖK
Şirketin net borcunu, bugünkü faaliyet kârıyla kabaca kaç yılda ödeyebileceğini gösterir.
Nasıl okunur: Yükseldikçe faiz ve kur değişimlerine karşı hassasiyet artar. Negatif değer, şirketin borcundan fazla nakdi olduğu anlamına gelir.
Hiçbir oranın evrensel bir "iyi" değeri yoktur. Oranı her zaman sektörüyle ve şirketin kendi geçmişiyle karşılaştır.
Bir şirketi anlamak için üç tabloyu birlikte oku: bilanço neye sahip olduğunu, gelir tablosu ne kazandığını, nakit akışı kazancın kasaya girip girmediğini anlatır.
İlgili kavramlar
Kaynaklar
- Kamuyu Aydınlatma PlatformuŞirketlerin finansal raporları
- Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları KurumuTürkiye Finansal Raporlama Standartları, TMS 29
Bu rehber eğitim amaçlıdır; yatırım tavsiyesi değildir. Örneklerdeki şirketler ve rakamlar hayalidir.